فصل دوم نظرى به تحول‌هاى تاريخى شهر اصفهان تصويرى از اصفهان پيش از اسلام شهر تاريخى اصفهان ، كه به موجب گفته‌ها و نوشته‌هاى شرق‌شناسان و باستان‌شناسان و ايران‌شناسان مشهور دنيا يكى از سه شهر معتبر تاريخى رديف اول جهان به‌شمار مىرود و نام آن بويژه در جهان اسلام شهرت خاص دارد ، با دو نام تاريخى ديگر مترادف است كه هر يك از آن‌ها همواره نام ديگر را تداعى مىكند ؛ آن دو نام عبارت است از زاينده‌رود و جى . از اين دو نام كه بگذريم ، اسامى ديگرى كه در كتب مورّخان و نويسندگان و ديوان شاعران دوره‌هاى اسلامى تاريخ ايران با اسم اصفهان همراه است ، عبارت است از : آتشگاه و ماربين و باغ‌كاران كه يكى از مشهورترين باغ‌هاى اصفهان از دورهء سلاجقه بوده است . اينك نمونه‌اى از شعرهاى شاعران اصفهان در عهد سلجوقيان و در زمانى كه اصفهان پايتخت ملكشاه سلجوقى بوده است و نام‌هاى تاريخى مزبور را به كار برده‌اند : در كتاب محاسن اصفهان ، تأليف مفصل بن سعد بن حسين مافرّوخى اصفهانى كه در قرن پنجم هجرى در دوره پادشاهى ملكشاه و وزارت